شاعر و متصوف بزرگ ترک٫ "شیخ عزالدین ا صفی آبادی خراسانی" متخلص به "حسن اوغلو" در تذکره هاى قدیمى و نیز تاریخ ادبیات آزربایجان از موقعیتى استثنایى برخوردار است. او به عنوان پیشگام و یکى از مهمترین شعرایى که به زبان ترکى آزربایجانى سروده اند پذیرفته شده است.


تاریخ ترکى ادبى در خراسان٫ ایران٫ آزربایجان و ترکیه همه با اشعار شعراى ترک خراسان شروع مىشود. اولین شعراى ترکى گوى در آزربایجان حسن اوغلو و در آنادولو خواجه دخانى هر دو از ترکهاى خراسان میباشند. موقعیت این دو در ادبیات ترکى بسان موقعیت حنظله بادغیسى و ابوشکور بلخى.... نخستین شاعران فارسى سرا (از افغانستان امروزى) است.


حسن اوغلو اسفراینى صفی آبادی ٫ متولد شهر ترک نشین  صفی آباد از شهرستان اسفراین در خراسان در اواخر قرن 1۲ میلادى بوده و از ترکان خراسان است. این صوفى حروفى که شرح حال او در تذکره الشعراى دولتشاه سمرقندى آمده٫ به سال 1260 میلادى فوت نموده است. حسن اوغلو در عالم طریقت مرید "شیخ جمال الدین ذاکر" بود (بانى دین - مذهب آزربایجانى حروفى٫ "فضل الله نعیمى تبریزى" است). این خود نشان میدهد که محتملا او در سالهاى پایانى قرن ۱۲ میلادى بدنیا آمده است.


وى در اشعار ترکى خویش مخلص "حسن اوغلو" و در اشعار فارسى "پور حسن" را بکار برده است. اشعار حسن اوغلو در خاورمیانه حتى شمال آفریقا بسیار رایج بوده است. غزل او در مدت کمى در بین ترکان آزربایجان٫ آناتولى و مصر محبوبیت یافته و شعرایى مانند "سیف سرایى" شاعر قپچاقى دربار دولت ترکى مملوک مصر در قرن ۱۴ میلادى و "احمد داعى" در قرن ۱۵ میلادى در آناتولى بر آن نظیره نوشته اند. حسن اوغلو داراى دیوان شعرى به زبانهاى ترکى و فارسى بوده که متاسفانه به روزگار ما نرسیده و امروزه از سروده هاى وى تنها سه غزل ترکى و یک شعر فارسى در دست است. (از اینها دو غزل٫ توسط تذکره نویسهاى قپچاقى حفظ شده است. برخى قطعات ترکى در "تذکره عاشق چلبى" نیز به وى نسبت داده میشود). از آنجاییکه زبان شعرى وى روان٫ با صلابت و متکامل است گمان نمیرود که این سروده ها نخستین نمونه و تجربه هاى شعرى در زبان ترکى (آزربایجانى) باشند. با اینهمه به سبب آنکه فعلا آثار قدیمیترى به زبان ادبى ترکى آزربایجانى در دست نیست٫ سروده هاى حسن اوغلو به عنوان نخستین نمونه هاى زبان ادبى و نظم ترکى آزربایجانى و خود وى نیز به عنوان نخستین شاعرى که به زبان ملى ترکى آزربایجانی شعر سروده است پذیرفته میشود.

 

-----------------------------------
بیریمینجى غزل- غزل اولBiriminci qəzəl


عجب! بیلسه م منى شئیدا قیلان کیم؟Əcəb! bilsəm məni şeyda qılan kim?
منه بو عئشق اودون پئیدا قیلان کیم؟Mənə bu eşq odun peyda qılan kim?


عجبله ره م٫ عجب قالدیم ایلاهى!Əcəblərəm, əcəb qaldım ilahi
ایمان اهلین دؤنوب٫ ترسا قیلان کیم؟İman əhlin dönüb, tərsa qılan kim?


قامیشدان شککر-و داشدان جواهیر٫Qamışdan şəkkər-o daşdan cəvahir
آغاجدان دانه –یى خورما قیلان کیم؟Ağacdan danə-yi xurma qılan kim?


تنیم یئتمیش ایکى دورلو داماردیر٫Tənim yetmiş iki dürlü damardır
کیمین ایرماق٫ کیمین دریا قیلان کیم؟Kimin ırmaq, kimin dərya qılan kim?


قوى بو تدبیرى! گل تقدیر ائیله!Qoy bu tədbiri! gəl təqdir eylə!
بوگونکو وعده نى فردا قیلان کیم؟Bugünkü və'dəni fərda qılan kim?


بو نعطین فرشینى٫ هردم بو فرراش٫Bu nə'tin fərşini, hərdəm bu fərraş
بو عرشین رنگینى مینا قیلان کیم؟Bu ərşin rəngini mina qılan kim?


حسن اوغلو٫ بو بیر قطره مئنیدن٫Həsənoğlu, bu bir qətrə menidən
آنین خوب صورتین زیبا قیلان کیم؟Anən xub surətin ziba qılan kim?
-------------------------------------
ایکیمینجى غزل- غزل دوم:İkiminci qəzəl


آپاردى کؤنلومو بیر خوش قمر اوز٫ جانفزا دیلبر٫
نه دیلبر!؟ دیلبر-ى شاهید٫ نه شاهید!؟ شاهید-ى سرور.
Apardı könlümü bir xoş qəmər üz, canfəza dilbər
Nə dilbər!? dilbər-i şahid, nə şahid!? şahid-i sərvər


من اؤلسه م٫ سن بت-ى شنگول٫ صوراحى ائیله مه غولغول!
نه غولغول!؟ غولغول-ى باده٫ نه باده!؟ باده-یى احمر.
Mən ölsəm, sən büt-i şəngül, surahı eyləmə qulqul
Nə qulqul?! qulqul-i badə, nə badə?! badə-yi əhmər


باشیمدان گئچمه دى هرگیز٫ سنینله ایچدیییم باده٫
نه باده!؟ باده-یى مستى٫ نه مستى!؟ مستى-یى ساغر.
Başımdan geçmədi hərgiz, səninlə içdiyim badə
Nə badə?! badə-yi məsti, nə məsti?! məsti-yi sağər


شها! شیرین سؤزون قیلیر٫ میصیرده هر زامان کاسید٫
نه کاسید!؟ کاسید-ى قییمت٫ نه قییمت!؟ قییمت-ى شککر.
Şəha! şirin sözün qılır, Misirdə hər zaman kasid
Nə kasid?! kasid-i qiymət, nə qiymət?! qiymət-i şəkkər


توتوشمایینجا در آتش٫ بلیرمه ز خیصلت-ى عنبر٫
نه عنبر!؟ عنبر-ى سوزیش٫ نه سوزیش!؟ سوزیش-ى میجمر.
Tutuşmayınca dər atəş, bəlirməz xislət-i ənbər
Nə ənbər?! ənbər-i suziş, nə suziş?! suziş-i micmər


ازلده جانیم ایچینده٫ یازیلدى صورت-ى معنى٫
نه معنى!؟ معنى-یى صورت٫ نه صورت!؟ صورت-ى دفتر.
Əzəldə canım içində, yazıldı surət-i mə'ni
Nə mə'ni?! mə'ni-yi surət, nə surət?! surət-i dəftər


حسن اوغلو سنه گرچى٫ دوعاچیدیر٫ ولى صادیق٫
نه صادیق!؟ صایدق-ى بنده٫ نه بنده!؟ بنده-یى چاکر.
Həsənoğlu sənə gərçi, duaçıdır, vəli sadiq
Nə sadiq?! sadiq-i bəndə, nə bəndə?! bəndə-yi çakər
----------------------------------
اوچومونجو غزل- غزل سومÜçümüncü qəzəl


نئجه سه ن؟ گل ائى اوزو آغیم منیم!Necəsən? gəl ey üzü ağım mənim
سن اریتدین اودلارا یاغیم منیم.Sən əritdin odlara yağım mənim


آند ایچه ره م٫ سندن آرتیق سئومه یم٫And içərərm, səndən artıq sevməyəm
سنین ایله خوش گئچه ر چاغیم منیم.Sənin ilən xoş geçər çağım mənim


حوسن ایچینده سنه مانند اولمایا٫Hüsn içində sənə manənd olmaya 
اصلى اوجا٫ کؤنلو آلچاغیم منیم.Əsli uca, könlü alçağım mənim


آل الیمى ائره ییم مقصودوماAl əlimi erəyim məqsuduma
قویما اوره کده یانا داغیم منیم.Qoyma ürəkdə yana dağım mənim


سن رقیبه سیررینى فاش ائیله دین٫Sən rəqibə sirrimi faş eylədin
آنین ایله اولدو شیلتاغیم منیم.Anın ilə oldu şıltağım mənim


قیشلادیم قاپیندا ایتلرین ایلهQışladım qapında itlərin ilə
اولدو کویون ایشده یایلاغیم منیم.Oldu kuyun işdə yaylağım mənim


من اؤلوجک یولونا گؤمون منى٫Mən ölücək yoluna gömün məni
باخا دورسون یارا تورپاغیم منیم.Baxa dursun yara torpağım mənim


تورپاغیمدان بیته حسرتله آغاجTorpağımdan bitə həsrətlə ağac
قیلا زارى جومله یارپاغیم منیم.Qıla zari cümlə yarpağım mənim


بو حسن اوغلو سنین بنده ن دورور٫Bu Həsənoğlu sənin bəndən durur
آنى رد ائتمه! ائى اوزو آغیم منیم.Anı rədd etmə! ey üzü ağım mənim